Thihna hi khawvel tawp thleng pawha mihringin kan buaipui tur a ni. Kan thi a, kan invui a, kan insun a, kan insùnpui bawk a. Kan insùnpuina langsar ber zingah pangpar hi a tel ve ta zêl bawk. Mi engemawzatin pangpar aia thildang hmanga insùnpui chungchang han sawiri teh thin mahse sawngsawhlawtna a awm lo va, rawtna tha leh awmze nei deuhva lang pawh kan chhawrbawk chuang lo niin a lang.

Pangpar leh thihna hian inzawmna a nei em tih hi mi tam takin an lo ngaihtuahin an lo chhui tawh. Mihring ruang rimchhe tur vênna atan pangpar rimtui hman hi hman tak tak, Neanderthal hun lai atang tawh khan an lo ching tawh ni a sawi a ni. Chu chu 60000BC vel daih tawh kha a ni.

Hetiang hian mihringte chuan kalpui zelin, AD 1800 vel thleng kha chuan insunpuina lam thilah erawh hman a la ni mang lova, mihring ruang tawih rimchhe dan nana hman a ni deuh ber.

Khawvela sakhuana upa ber ber zinga mi Jewish leh Islam te chuan thihna chungchanga pangpar leklam hi an ti vak lova, phal loh erawh a ni lo. Jewish Custom-ah chuan sunpuitute chu mitthi chhungte tana thil tangkai dang keng khawm turin an inti a. Islam Custom-ah pawh pangpar hi an chawisang tehchiam lova, amaherawhchu tih dan hrang an ngah avangin a uar pawl erawh an awm tho.

Bhuddist-ho chuan pangpar inpêk hi tih dan phungah an ngai hmiah a. Kristian sakhaw zuitute zingah tih dan hrang a tam mai thung. Catholic hovin pangpar hi an chawilâr hle a, a langsar laiah an dah nasa thin. Tih dan leh hman dan a inang lo viau chungin, Kristian sakhaw zuitute chuan thihna kaihhnawiha pangpar inpêk hi tih danah turah an ngaiin an hmang deuh vek. Hindu-ho pawhin tih dan phungah an neih chiah lo na a, an uar ve tho.

1950 kuma Iraq rama Ralph leh Rose Solecki ten Shanidar Cave an laihchhuahah chuan kum 60000 lai liam tawha mitthi ruhro an hmu a, a bulah chuan pangpar chi an hmu.

Egypt-ho chuan mitthite chu pangpar nen an phum thin a. Greek-ho chuan mitthite chu pangpar an khumtir a, an thlanah pangpar an dah bawk. Rome-ho chuan mitthi vuina hmanruate chu pangpar leh hnah hmangin an chei thin.

Medieval hun lai chuan Europe-ho chuan mitthi thlànah pangpar an dah thin a, rose leh lili an dah tlangpui.

America President te zinga hmingthang ber Abraham Lincoln-a thih khan America ramah, thihna chungchanga pangpar dinhmun a tidanglam vek a. Khatih hun lai khan America-ah chuan lusun chhungte hnena pangpar pék hi an la ching ngai mang lova. Mahse Lincoln-a kha mimal leh pawl tam takin pangpar an thawn miau avangin dah lansarh loh theih a ni lova, chu chuan America ramah lusun chhungte hnena pangpar inpek a tilár ta hluai ni a sawi a ni.

Mizote hian eng tik atang khan nge lusun chhungte hnena pangpar pêk hi kan chin tan tih hriat mai a har deuh thei a. Eng huna inpe ve tan nge kan nih a, eng hun lai vel atanga uar ta nge kan nih tih lam aiin, pangpar inpêk hi a sawngsawhlawtna a awm em tih hi ngaihtuah ngai lai tak chu a ni zawk ang. Pangpar hi eng vanga inpe nge kan nih? tih lai hi a pawimawh lai niin a lang.

Pangpar kan inpêk hian, tun laiah chuan pangparah khan a petute hming inziak lehkha kan chilh tel ngei thin a, hei hian chapona rawng a kai lo maw? Chapo lo taka pe ni a kan inhriat lai hian, pangpar kan pêk hian kan tih tur tlâk ta huaiah kan inngai em? Mite'n kan pe tih hre ngei se kan duh vanga kan hming tar kan ni nge, mitthi chhungten kan pe tih an hriat theih nan kan tar?

Pangpar hi a mawi a, mihringte tana Pathian siam a ni ngei mai. Chutih lai erawh chuan lusunte hnem tur leh chhawmdawla tanpui turin a tling tawk lo. Tun laia kan pangpar inpêk tam zawk hi a lem a ni nghe nghe. Rimtuina a nei lova, a mawina leh a lansarhna lo hi chu inpêk chhan dang vak a awm hmel loh. Mitthi sùnna atana pangpar kan inpêk khawmte hi a hnu lamah hmanna tur a vang. Bang kilah, khawro zetin a awm vel mai mai a, chumi hnuah chuan bawlhhlawh bawmah a awm leh nghal mai a ni.

Pangpar kan inpêk hian, pangpar zuarte tih loh, a petu leh kan pêkate tan hian hlâwkna leh hnemhnânna a vang khawp mai. Mitthi an awm a, pangpar petu a ngah leh a zuartu a hlâwk ting mai a. Sum leh pai kan sènna hian mitthi chhungte lakah awmzia a neih lohva, kan insènsona chuan inzawmna nei miah tawh lo a zuartu tan chauhva hlâwkna a thlen si chuan ngaihtuahna thar sen a ngai tihna a ni lo'ng maw?

A lem a ni emaw, a tak a ni emaw; pangpar kan inpêk thinte hi cheng za man aia tlawm a awm mang lo. Chuti a nih chuan pangpar sawmnga dawngtu lusun chhungkuate hnenah hian pangpar ni lo, a pawisain pe ta ila, cheng sangnga lai a lo tling ang. Medical Re-imbursement Bill la ve thei lote tan phei chuan pangpar mai mai ai chuan a hlu lutuk dawn tih a lang reng.

Pangpar kan inpêk hian a dawngtu lamah awmzia a nei miah lo tihna a ni lovang. Lawm êm êm lo mahse, mihring nihphungah thilpêk petuin a pêk chu a dawngtu chuan lãwm tak a a dawn mai hi tihdan mawi a ni. Chutiang a nih avanga tun thlenga lãwm taka pangpar la dawng ta zél kan ni em tih erawh sawi hleih theih a ni chuang lo. Amaherawhchu, ngun takin ngaihtuah ila - 'Nang malsawmna ni ang che' tih thu sawia nunpui tura inzirtir thin Mizo Kristian, tlawmngai hnam inti Mizote tan hian, mite tangkaipui hleih loh pangpar inpék reng ai chuan, an tangkaipui zui ngei ngei tur, pangpar man zât tho thildang emaw, a pawisa emawa inpêk hi thil tihawm tak niin a lang. Mizo kan ni a, Kristian kan ni bawk si a.

Ka pianna pawh eng ual a nih loh nak laiin, ka parvul lai leh ka taksa pawh a nalh ve lai takin min thliak hmawk hmawk a. Pitar ke khi bal hrih hreihin min han chil hrep mai a. Chumi hnuah, rapchungah, mei khu ur lai tak maiah min dah a, chutah pawh chuan em tha pawh chang zo lovin, pate awng sir siarah min han dah lehnghal a! A hrehawm dan a thuahhnih ngei mai.

Chatuan hi engtia rei nge tih ka hre lova, mahse chatuan tling lo deuh min dah hmanin ka hre hial. A tawpa tawpah chuan min la thla ve ta hram a.

Mahse, 'A zual zapui vaihlenhlo' tih ang maiin, ka hrehawmna chuan kian lam aiin zual lam a pan zel mai lehnghal a. Ip tha pawh chang zo lovin, buara ipah, dim lo baksakin min han hnawh lut a. 'Khawiah chuan min kalpui dawn ni maw!?' tia ka ngaihtuah lai tak chuan min chawi lawp a, motor hnung lamah (a seat pawh chang lo) chuan min han vawrh lut rawk mai a. Hetiang reng renga retheih leh hrehawm hi peih lovin duh lo hle mah ila, ka tana khuanu ruat emaw tih mai turin ka retheihna lah a zaul tak tual tual a!

Chutia hrehawm ti taka ka inngaihtuah lai chuan ka chuanna motor chu a ding chut a. Min han theh thla thuai mai a, chutah chiah chuan a ni, ka hrehawmna chhumpui chuan min kian san a, ka tana vanneihna ni a thlen tak ni. Min dahna khuate chuan min lo tiretheiin min tiduhdah hle ang chu... 'Eng ang takin min nghaisa leh ang maw?' ti a ka lo huphurh ruk em em laiin, chutiang reng reng a lo ni ikhaw lo mai chu... hringmite anga fuke nei te zawng ni ila, pheikhai vawrin chawnban ka phar nasa hle ta ve ang.

Min hmu apiang mai chuan duh em emin min fawp ngawih ngawih zel a. Kei lah chuan a tu amah chu ka lo hnar chai mai si lova. Hnar a hnekin an duh ang chuan ka awm zel mai zawk si a. Naupang nikhaw hre chin atanga puitling, pitar putar thleng chuan mn duh em em vek mai a. Chutih hun lai na na na chuan hmeltha hmingthang Lianchia meuh pawh kei aiin a 'luck' bik ka ring hauh lo.

Chutia min hmangaih a min duh em em tute chu kei chuan ka hmangaih ve thei tlat lo mai pek a! Engati tehreng emaw ni, an chhiatna tur hlir ngaihtuahin an thluakah chuan hri bawlhhlawh pui pui ka tuh ta hmiah hmiah mai a.

Min hmangaih em avangin ka thiltih tha lote chu an hmu thei lova. An tan hri tha lo thlentu ka ni tih an han hriat meuh chuan a lo tlai lutuk tawh thin.

Thenkhat erawh chuan an tan hri thalo thlentu ka ni tih an hre reng chung pawhin ka hmel hmuh leh ka bula awm an chak vang hrim hrim pawh ni chuang lovin, 'rual pawl lo,' nih duh loh vang te, thiante tih ang tih ve duh hrim hrim vang te hmachhuanin an In chhung lumah chuan min hruai lut leh nge nge thin.

Chutiang taka mite duh leh hmangaih chu ka hming pawh i hre duh vein ka ring a; ka hming chu zokhaw rim nam lo ngat, VAIHLO a ni.

------------------------

Sangkhat zakua sawmruk leh pakua nipui lai kha chuan, ka pa pawh kum sawmhnih leh pathum mi chauh a la ni a, ka nu nen pawh an la inngaizawng kher lo maithei. Chutiang chu ni mahse, tun lai chu Canadian zaithiam Bryan Adams-a hla, 'Summer of 69’ hian lunglen a kaitho ve tlat mai!

A hla thu hi lehlin leh sawifiah emaw, faksel leh chhui zau emaw ka duhin ka tum pawh a ni lo. He hla hi tun hnaia ka ngaihthlâk chauh pawh a ni hek lo. Keimah ang Mizo tleirawl dang pawhin, 1993 leh 94 chhova an ngaihthlak hnem he hla hian nun hlui ramah min hruai kir a. Tu ma hriat pui lohva ka ngaih veng veng \hin kha puang chhuak lovin min awmtir thei lo a ni ber mai awm e!

Heti hian a ti a -

Eng kumah chiah nge \ing\ang perh hi ka thiam ka sawi thei tawh lo. Ka zaipui theih hla hmasa ber erawh ka hria - ‘Ka Dawn Thin Ropuina Ram Khi' tih kha a ni. Khatih hun laia kan thiam hmasak ber ngei ngei chu 'D Key' a ni fo. Kei pawh ka thiam hmasak ber chu 'D Key'!

Ka pa te, ka patea te ang thovin ka u pawh zai nasa ve tak, KTP \ing\ang kawl phâk a ni chho ve a. Chutiang chhungkua a\anga zi chhuak na na na chuan mahni lunglen hnawt bo tawk hla sak tur chu kan hmet rem thei ve thuai mai a. Keimahni puala kan \ing\ang neih hmasak ber kha - mi ta hlui chu a ni ngei ang - lian bur mai, a ban kul deuh tawh lam a ni a. Ka pa, mistiri khan engtin tin emaw a siam a, hmeh harsa vak lo chuan a chhuah ve mai a. Kha kha ka perh nasa \hin.

Chutih lai chuan kan \henawmah, ka kum rualpui mipa pahnih, Zova leh Nguna (A hming pum pawh ka hre tawh lo! 'Nguna' tih ngawt mai khan kan kovin kan sawi \hin a nih kha) te an awm a. Zova kha thiam ngah zet mai, tape recorder chhiate pawh hawlh nawk nawka hawlh \ha ve zel, \ing\ang pawh keini ai daiha thiam, 'Pa pa Kehte Hein' pawh rem thiam hmasa kha a ni. Nguna kha a thlahtute lo chawr chhuahna chu Burma lam niin, ani pawh khan \ing\ang han khawih vel chu kei aiin a hnehsawh.

Kan pathum khan, \ing\ang kan nei vek bawk a, hunawlah kan perhho \hin. Hla hrang hrang kan sa a, kei, a zai thiam ber (keini pathum zingah chuan..lol) ka ni a, ka sak thiam tam ber Pathian fakna hla kan sa hnem. Lengzem leh lenglawng kan sa a, vai hla leh sap hla pawh kan sak pawlh vek.

Qayamat Se Qayamat Tak (QSQT) lar lai, Amir Khan leh Juhi Chawla te kan star rawn lai kha a ni bawk a, 'Papa Kehte Hein' kha kan sa nasa. A tirah chuan ka rem thiam lova. Zova, vai hla hre ber mai kha zingah a rawn chhuk. Kan kawta ka \hu lai chu, '|ing\ang zu la chhuak rawh, Papa Kehte kha ka rem thiam tawh a nia,' a rawn ti. Kan han inzirtir a, a remdan dik taka han rem chuan sak pawh a lo nuam nangiang.

Kut themthiam Zova chuan drum set a lo siam a. Tel \in hawnna hi a chik pawp a, chutah chuan alluminium zai sin a khai far a. Han vuak chuan drum set tak taka cymbal ri ang ve tak a ni. Engtin tin emaw bass drum turte a lakhawm a, a rahna (pedal) te pawh pawhfan leh thingzai bungin a siam ve thlap bawk a. Hollow Guitar vek kan neih avangin duh angin a ring tawk lova. Amah Zova bawk khan tape recorder chhiaa thirhipthei lakhawmin, thirzaisin nen, engtin tin emaw a ti vel a, 'magnetic pickup' pathum a siam leh mai a. An sound box-ah kan vihzawm a, kan concert thei chu a ni ta reng mai!

Kan veng-a Horticulture deptt-in staff quarter an sak thar, tuma la luah lohva ruak huai mai, lian leh zau \ha takah khan kan in\uk khawm a. Kan veng chhung naupang leh \halaite tan mahni pawisa neih ang anga en theihin kan han concert ve ta a nih kha. A \henin cheng hnih an rawn keng, chengkhat zawr deuh te pawh. Naupang deuh chu thingfâk pawh kan pawmsak. 'Di Chambawihpui' hla kan sa hnem ngiang mai. Keimahni hla phuahchawp,

tih hlate kha kan han sa a! A chang dang a awm chuang lova, a entuten an duh a, a satuin ka sak peih bawk chuan kan sa nawn sek mai a ni! A va han nuam \hin tak em! Keini aia nau deuh, David-a a awm a. Ani kha eng hla pawh, a second part lo sa zel thei, a solfa dik leh dik loh chu thuhran, bei nalh ve thei zet kha a ni a; min pui turin kan la a. Thlan tla phungin kan zai ve \hin a nih kha! Ni, khatiang hun kha! Ka thu ni se chuan khatiang hun kha ni reng mai se ka duh. Ka nuna hun \ha ber leh nuam ber a nih leh nih loh ka sawi thei lo, mahse khatiang hun kha chèn leh thei dawn ila chuan ka la peih. Ka la peih tak tak.

E heu! Hei chuan hmangaihna lam a hawi lo maw? Ni e, ni rawh se. Kai\en a ni emaw, kailawn a ni emaw, leikapui a ni emaw, porch a ni emaw, a dang chuang lo. Kut vawn vawng vawng te pawh kan neih ve chian kha! 'Innghâk zel ang, khua rei mah se,' tihte pawh kan sawi kha. Mi \henkhatah chuan hlen loh thutiam ni mahse kan tiam ve ngei alawm! Chutiang te chu hringnun kalphung a ni ve hrim hrim zawk a ni lo'm ni?

Ngaihtuahnaah hian thil dang leh thu dang a awm tam lo. Kan pawisa tlém te chu thingfâk kan hmuh kan hralhna te nen kan belhkhâwm a, sa kan lei a. Banglalui mawng lamah, pialtlêp nuam leh rai \ha deuh kan zawng a, kan zuk picnic a. Lung hi a awi êm êm ringawt mai.

KTP lamah kan han ti chho va, rimawi remna lam kan han vuan leh chat a. Chutianga hun engemaw chen kan tihho hnuah, Nguna kha chu a per hrang ta a. Zova nen erawh chuan kan la kal \hiang reng. Sub-Division (chutih lai chuan SDO (C) hnuaia awm kan la ni) huap 'Solo & Beat Group Competition' an nei dawn an ti a. Zova te nen pawh kan phur. Bandh kan din a, a hmingah phuah tur an hre mai lo. Ka hre bik vak lova, ka hawi ka hawi a. Kan tape recorder hma lama thu inziak, 'Megahertz' chuan ka mit a la ta riau a, chu chu ka phuah ta a, kan ring ta.

Khatih laia Kolasib-a bandh lar, Dart Zader-ho rimawi remna bungrua hawhin kan inzir tlut tlut a, kan ri nasa thei teh e! Zan khat phei chu kan guitarist (rhythm perhtu) pakhat Tesena (Hmanni mai khan Chatuan ram min pansan ta!) te In hnuai, Govt. Kolasib College bul maiah khan kan zir a. Zan dar 11 vel a ni ta awm e. Kawngkapui a rawn inhawng rawk a. Pa sa \ha tak hi thinrim hmel tunin, a kut dinglama chempui kengin a rawn dâk! 'Tàwp nghal rawh u, min ti muhil thei hlei ném,' a rawn ti! Nuih a za duh lo teh e!

Michael Learns to Rock (MLTR) lar lai kha a ni a. Inelnaah khan hla pathum - sap hla pahnih leh Mizo hla pakhat bakah, sound enchhin nana sak tur pakhat a ngai a. Sound en nan khan MLTR hla 'Someday' kha kan han hmang ngei a! Tleirawl lamin an thiam a ni a, kan sound 'check' na pawh kha a hit nghal viau mai. Ugly Kid Joe hla - Everything About You kha kan sa bawk a, chumi zawhah Pink Floyd hla - The Wall kha kan sa bawk. Mizo hla pakhat, Zova phuah, 'Nui mawi, vangkhua zawng i mawi ngei e,' tih kan sa bawk. Kan Bandh kha pathumna kan ni a, Rs. 500/- lai kan hlawh ve tak a sin!

Mahse hetah hi chuan ka zai lo. Khuang ka vua.

Kan che chhe lem lo bawk a. Kha contest hnu lawk khan North East mai ni lo, India ram huap pawha hming lang tham, Drixian Empire-ho rawn concert \umte khan 'opening act' min neihtir ve hial a sin!

Hrisel veng vawng lai, hawina lam apianga hlimna tur hlir a nih lai kha a ngaihawm a ni. Rimawi a rîk tawh kha chuan kan za vek a, khawvel thildang hian min tibuai phak tawh lo. Ni, kan kal thui dawn leh dawn loh kan ngaihtuah lova, a hun laia nawmna khan min chiah hneh a, min chiah zawp a ni ber mai.

Zova pawh Assam Rifle-ah a \ang daih tawh a. Ani kha chu a thiam ber kha a ni bawk a, rimawi hmangin ei a zawng mek. Assam Rifle Jazz Band-ah khuang a vaw tlek tlek \hin a ni awm e. A rawn haw chang hian kan hun lai kha kan la sawi kan la sawi \hin.

Hei, hla chu -

http://youtu.be/9f06QZCVUHg